Komentarz: Jednym z elementów represji po powstaniu styczniowym była w Królestwie Polskim weryfikacja stanu szlacheckiego. Przeprowadzono ją opierając się na "Prawie o szlachectwie", ogłoszonym 25 VI (7 VII) 1836 r., wzorowanym na przepisach obowiązujących od maja 1832 r. w Cesarstwie Rosyjskim.

Dotychczasowa szlachta została zobowiązana do udowodnienia swego szlachectwa wg kryteriów art. 17 "Prawa o szlachectwie". Warunki legitymacyjne uległy z czasem istotnej liberalizacji dokonanej na mocy postanowienia z 9 (21) XII 1839 r. Prawo o szlachectwie wprowadzało ponadto możliwość uzyskania szlachectwa dziedzicznego i osobistego przez tych, którzy pełnili służbę wojskową i cywilną. Szlachectwo dziedziczne przysługiwało wojskowym w służbie czynnej w stopniu oficerskim i urzędnikom sprawującym urząd cywilny IV klasy. O szlachectwo osobiste, niepodlegające dziedziczeniu, mogli ubiegać się wojskowi, którzy otrzymali stopień oficerski w momencie zwolnienia ze służby oraz urzędnicy administracji państwowej X klasy. Szlachectwo można było też otrzymać przez nadanie orderów rosyjskich lub w wyniku szczególnej łaski cara.

Do rozpatrywania wniosków legitymacyjnych przy Radzie Stanu utworzono Heroldię Królestwa Polskiego, na czele z prezesem, mianowanym przez Namiestnika Królestwa Polskiego spośród członków Rady Stanu. Heroldii podlegały Deputacje Szlacheckie przy Komisjach Wojewódzkich (od 1837 – przy Rządach Gubernialnych). W województwie lubelskim Deputacja Szlachecka powstała 9 XII 1836 r. Na czele Deputacji stał prezes Komisji Wojewódzkiej (od 1837 – gubernator), a w jej skład wchodzili: prezesi i prokuratorzy Trybunału Cywilnego i Sądu Kryminalnego, członkowie Komisji Wojewódzkich (Rządu Gubernialnego) oraz przedstawiciele stanu szlacheckiego nominowani przez Namiestnika, po jednym z każdego obwodu.

Deputacja Szlachecka miała własną kancelarię przyjmującą wnioski o przyznanie lub potwierdzenie szlachectwa oraz prośby szlachty już wylegitymowanej o wpisanie dzieci do ksiąg genealogicznych. Organizację kancelarii określiła instrukcja Heroldii z 5 (17) XI 1836 r.

Posiedzenia Deputacji odbywały się w miarę potrzeby, w terminie ustalonym przez prezesa. Decyzje podejmowano większością głosów. Od odmownych orzeczeń przysługiwała apelacja do Heroldii. Wnioski pozytywnie zaopiniowane przez Deputację były przesyłane do zatwierdzenia przez Heroldię, po czym dokonywano wpisów do właściwej księgi i wystawiano tzw. dyplomata, potocznie zwany patentem szlacheckim.

Heroldia prowadziła trzy rodzaje ksiąg: księgi szlachty dziedzicznej przed ogłoszeniem prawa, w których rejestrowano szlachtę "starą", rodową; księgi szlachty dziedzicznej po ogłoszeniu prawa, zawierające nazwiska osób, które uzyskały szlachectwo na mocy "Prawa o szlachectwie" z podaniem podstawy podniesienia do stanu szlacheckiego (ordery, stan służby); oraz księgi szlachty osobistej, zawierające nazwiska osób, które otrzymały dożywotni tytuł szlachecki. W księgach wpisywano: imię i nazwisko (w wypadku szlachty "starej" również imiona rodziców i nazwisko panieńskie matki), datę i numer wystawionego świadectwa Heroldii, piastowany urząd, klasę lub stopień wojskowy, herb, datę i numer wpisu do księgi genealogicznej oraz inne dane personalne w zależności od rodzaju księgi. Prowadzono ponadto księgi genealogiczne, w których dodatkowo umieszczano: stan cywilny, imię i nazwisko współmałżonki, imiona dzieci, daty ich urodzenia i źródło utrzymania, stan majątkowy męża lub żony. Heroldia prowadziła również herbarz zatwierdzający rysunek i opis herbu każdej rodziny szlacheckiej, z "wyjaśnieniem jej pochodzenia".

Po zakończeniu procesu weryfikacyjnego każdy szlachcic dziedziczny mógł otrzymać dyplom. Był to wypis z księgi wystawiany przez Heroldię na drukowanym formularzu, sporządzany często w wersji dwujęzycznej (strona recto w języku polskim, verso w języku rosyjskim), opatrzony dodatkowo herbem. Dokument uwierzytelniony był pieczęcią z napisem "Heroldya Królestwa Polskiego".

Deputacja jako odrębny urząd uległa likwidacji na mocy ukazu carskiego z 31 V (12 VI) 1849 r. i odtąd funkcjonowała jako kolegium przy Kancelarii Marszałka Szlachty Lubelskiej. Przewodniczącym Deputacji został Marszałek, mianowany przez cara na wniosek namiestnika na trzy lata.

Weryfikacja stanu szlacheckiego, zaplanowana na dwa lata, w rzeczywistości trwała znacznie dłużej. Zamknął ją dopiero ukaz carski z 24 V/5 VI 1861 r., likwidujący także urzędy powołane do procesu legitymacyjnego stanu szlacheckiego. Sprawy niezakończone zostały przekazane nowo utworzonej III Radzie Stanu oraz do kancelarii Rządu Gubernialnego Lubelskiego, gdzie były kontynuowane aż do 1867 r.

Procesy legitymacyjne, pomimo związanych z tym znacznych kosztów, cieszyły się dużą popularnością. Otrzymanie szlachectwa oznaczało liczne profity, m.in. uprzywilejowany status służby wojskowej, dostęp do szkół średnich w Królestwie Polskim i wyższych w Cesarstwie, wolność od kar cielesnych. Ostatecznie szlachectwo "nowe" przyznano 747 osobom, z których połowa otrzymała szlachectwo "osobiste". Ponad 17 tys. przedstawicieli "dawnej" szlachty uzyskało potwierdzenie stanu szlacheckiego. (Agnieszka Myśliwiec)

Co warto przeczytać?

• Dziadulewicz S., Jak się legitymowano przed byłą Heroldią Królestwa Polskiego, "Miesięcznik Heraldyczny", R.7, 1915, nr 1-2, s. 31-33; nr 3-4, s. 77-79;
• Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 19, Warszawa 1837, s. 183-185, 239-249; t. 24, Warszawa 1839, s. 262-271; t. 41, Warszawa 1849, s. 267-285;
• Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego. Najwyżej zatwierdzony, cz. 1-2, red. M. Pawliszczew, Warszawa 1853;
• Historia państwa i prawa Polski, t. 3: Od rozbiorów do uwłaszczenia, pod. red. J. Bardacha, M. Senkowskiej-Gluc, Warszawa 1981, s. 249;
• Jedlicki J., Klejnot i bariery społeczne. Przeobrażenia szlachectwa polskiego w schyłkowym okresie feudalizmu, Warszawa 1968;
• Osiecka M., Heroldia Królestwa Polskiego 1836-1861, Warszawa 1999;
• Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachectwa, Warszawa 1851-1854;
• Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, oprac. E. Sęczys, Warszawa 2000. 

Opis zewnętrzny: Oryginał, jęz. polski i rosyjski, dokument papierowy, 440x360 mm.

Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Lublinie, Deputacja Szlachecka Guberni Lubelskiej 1836-1861 [1867], sygn. 135, b.p.